یک اپلیکیشن مجهز به هوش مصنوعی به نام ScribeMe با اتصال به گوشی‌های هوشمند و عینک‌های هوشمند Meta، امکان توصیف لحظه‌ای محیط اطراف را برای افراد نابینا فراهم کرده است. این فناوری می‌تواند اشیا، حیوانات، فاصله آن‌ها و اتفاقات محیط را برای کاربر توصیف کند و به افراد دارای اختلال بینایی کمک کند تا استقلال بیشتری در زندگی روزمره، آموزش و جابه‌جایی داشته باشند. این اپلیکیشن اکنون در ۱۴۰ کشور استفاده می‌شود و از ۲۰ زبان، از جمله عربی، پشتیبانی می‌کند.

هوش مصنوعی چگونه به افراد نابینا کمک می‌کند؟

هوش مصنوعی در سال‌های اخیر از یک فناوری صرفاً آزمایشگاهی فاصله گرفته و وارد حوزه فناوری کمکی شده است؛ حوزه‌ای که هدف آن استفاده از فناوری برای افزایش استقلال و دسترسی افراد دارای معلولیت به اطلاعات و خدمات مختلف است. یکی از نمونه‌های قابل توجه این روند، اپلیکیشن ScribeMe است که توسط یک توسعه‌دهنده مصری به نام Mark Morad ساخته شده است. Morad که خود نیز نابینا است، این ابزار را با هدف کمک به افرادی توسعه داده که نمی‌توانند محیط اطراف خود را به شکل معمول مشاهده کنند. این اپلیکیشن با استفاده از دوربین تلفن همراه یا عینک‌های هوشمند Meta می‌تواند محیط اطراف را تحلیل کند و اطلاعات به‌دست‌آمده را به شکل صوتی در اختیار کاربر قرار دهد.

تجربه یک سفر با کمک هوش مصنوعی

یکی از نمونه‌های جالب کاربرد این فناوری مربوط به Karen Morad، خواهر ۱۶ ساله Mark است. Karen که چند سال پیش بینایی خود را از دست داده، در سفر خانوادگی به کنیا در ماه ژوئن توانست با کمک ScribeMe محیط یک سافاری را تجربه کند. این اپلیکیشن هنگام حضور او در محیط، اطلاعاتی درباره حیوانات اطراف، فاصله آن‌ها و فعالیت‌هایی که انجام می‌دادند ارائه می‌کرد. این توضیحات صوتی به Karen کمک کرد تصویری ذهنی از محیط اطراف خود بسازد و فضای سافاری را بهتر تجربه کند. این تجربه نشان می‌دهد که هوش مصنوعی می‌تواند اطلاعات بصری را به شکلی تبدیل کند که برای فرد نابینا قابل درک باشد.

ScribeMe چگونه کار می‌کند؟

ScribeMe می‌تواند روی گوشی‌های iPhone و Android نصب شود و همچنین با عینک‌های هوشمند Meta یکپارچه شده است. کاربر می‌تواند از دوربین تلفن یا دوربین عینک برای دریافت اطلاعات تصویری استفاده کند. سیستم سپس محتوای مشاهده‌شده را تحلیل کرده و پاسخ یا توضیح مناسب را به صورت صوتی ارائه می‌دهد. یکی از مزیت‌های اتصال این فناوری به عینک هوشمند این است که کاربر نیازی ندارد دائماً تلفن همراه خود را در دست نگه دارد. این موضوع برای فردی که هنگام حرکت از عصا استفاده می‌کند، اهمیت زیادی دارد؛ زیرا دست‌ها می‌توانند آزاد باقی بمانند.

از تشخیص اسناد تا توصیف محیط

ScribeMe در ابتدا با هدف حل برخی مشکلات مرتبط با مطالعه و دسترسی به محتوای بصری توسعه یافت، اما قابلیت‌های آن به مرور گسترش پیدا کرده است. این سیستم اکنون می‌تواند به پرسش‌های مربوط به محیط اطراف در زمان واقعی پاسخ دهد و فقط به اسکن اسناد محدود نیست. برای مثال، کاربردهای آن می‌تواند شامل موارد زیر باشد:

• تشخیص اشیا
• شناسایی فروشگاه‌ها
• توصیف محیط
• پاسخ به پرسش‌های تصویری
• کمک به انتخاب لباس
• کمک به مطالعه
• شناسایی مکان‌ها
• توصیف حیوانات و محیط طبیعی

به این ترتیب، هوش مصنوعی می‌تواند نقش یک دستیار بصری را برای فرد نابینا ایفا کند.

کمک به آموزش و مطالعه

یکی از مشکلات مهمی که Mark Morad در دوران تحصیل تجربه کرده بود، دسترسی به محتوای بصری در درس‌هایی مانند فیزیک و شیمی بود. برخی نرم‌افزارهای صفحه‌خوان می‌توانستند متن را برای او بخوانند، اما هنگام نمایش نمودارها، دیاگرام‌ها و معادلات، اطلاعات کافی ارائه نمی‌کردند. همین مشکل یکی از انگیزه‌های اصلی او برای یادگیری برنامه‌نویسی و توسعه ScribeMe شد. این موضوع اهمیت زیادی دارد، زیرا بسیاری از محتوای آموزشی فقط به متن وابسته نیستند و نمودار، تصویر، جدول و فرمول نیز بخش مهمی از اطلاعات را تشکیل می‌دهند. هوش مصنوعی می‌تواند با تحلیل این عناصر و توضیح آن‌ها به زبان طبیعی، دسترسی دانش‌آموزان و دانشجویان نابینا به محتوای آموزشی را افزایش دهد.

پشتیبانی از ۲۰ زبان

یکی دیگر از ویژگی‌های ScribeMe، پشتیبانی از ۲۰ زبان است. طبق گزارش Reuters، زبان عربی نیز در میان زبان‌های پشتیبانی‌شده قرار دارد؛ قابلیتی که Mark Morad آن را یکی از نقاط تمایز محصول در مقایسه با برخی ابزارهای مشابه می‌داند. پشتیبانی چندزبانه می‌تواند اهمیت زیادی داشته باشد، زیرا ابزارهای فناوری کمکی باید بتوانند برای کاربران کشورهای مختلف قابل استفاده باشند.

عینک‌های هوشمند؛ مرحله بعدی فناوری کمکی

ترکیب هوش مصنوعی با عینک‌های هوشمند می‌تواند مسیر جدیدی برای فناوری‌های کمکی ایجاد کند. در این مدل، دوربین روی عینک محیط اطراف را مشاهده می‌کند و هوش مصنوعی اطلاعات تصویری را پردازش می‌کند. سپس نتیجه از طریق سیستم صوتی عینک در اختیار کاربر قرار می‌گیرد. این فرآیند می‌تواند به فرد نابینا اجازه دهد هنگام حرکت، بدون نیاز به نگاه‌کردن به صفحه تلفن، اطلاعات بیشتری درباره محیط اطراف دریافت کند. به همین دلیل، دستیار بصری هوشمند می‌تواند در آینده به یکی از کاربردهای مهم هوش مصنوعی در حوزه دسترس‌پذیری تبدیل شود.

کمک به استقلال بیشتر در زندگی روزمره

کاربرد این فناوری فقط به سفر یا آموزش محدود نمی‌شود. طبق گزارش منتشرشده، Karen از ScribeMe برای پیدا کردن کلاس درس، تشخیص فروشگاه‌ها، انتخاب لباس و حتی مطالعه استفاده می‌کند. این کاربردها شاید در نگاه اول ساده به نظر برسند، اما برای فردی که امکان مشاهده مستقیم محیط را ندارد، دسترسی سریع به چنین اطلاعاتی می‌تواند تفاوت قابل توجهی در زندگی روزمره ایجاد کند. در واقع هدف اصلی فناوری کمکی، انجام تمام کارها به جای کاربر نیست؛ بلکه فراهم‌کردن اطلاعاتی است که فرد بتواند با تکیه بر آن تصمیم مستقل بگیرد.

شکل‌گیری ایده ScribeMe

Mark Morad در سال‌های نوجوانی با مشکلات بینایی مواجه شد و در نهایت همراه با خواهرش بینایی خود را از دست داد. او برای حل مشکلات آموزشی و روزمره خود، به توسعه ابزارهای موجود اکتفا نکرد و برنامه‌نویسی را به صورت خودآموز از طریق آموزش‌های آنلاین یاد گرفت. تا سال ۲۰۲۳، نسخه اولیه ScribeMe آماده شده بود. این پروژه بعدها در رقابت‌های فناوری نیز مورد توجه قرار گرفت و در سال ۲۰۲۴ در Vodafone AI Assistive Tools Hackathon موفق به کسب شناخت شد. این موفقیت به توسعه بیشتر محصول و گسترش قابلیت‌های آن کمک کرد.

استفاده در ۱۴۰ کشور

بر اساس گزارش Reuters، ScribeMe اکنون در ۱۴۰ کشور مورد استفاده قرار می‌گیرد و هزاران کاربر از آن بهره می‌برند. این موضوع نشان می‌دهد کاربرد هوش مصنوعی در فناوری‌های کمکی فقط یک پروژه آزمایشی محدود نیست و می‌تواند به محصولی با جامعه کاربری بین‌المللی تبدیل شود. مدل توسعه چنین ابزارهایی همچنین نشان می‌دهد که ترکیب هوش مصنوعی، گوشی‌های هوشمند و تجهیزات پوشیدنی می‌تواند فرصت‌های تازه‌ای برای افزایش دسترس‌پذیری فناوری ایجاد کند.

هوش مصنوعی و آینده دسترس‌پذیری دیجیتال

یکی از مهم‌ترین پیام‌های این پروژه، تغییر نگاه به دسترس‌پذیری دیجیتال است. در گذشته، بسیاری از ابزارهای کمکی بر اساس مجموعه‌ای از قابلیت‌های از پیش تعیین‌شده طراحی می‌شدند. اما مدل‌های جدید هوش مصنوعی می‌توانند محیط و درخواست کاربر را در لحظه تحلیل کنند. برای مثال، به جای اینکه یک سیستم فقط یک شیء مشخص را تشخیص دهد، مدل هوش مصنوعی می‌تواند درباره مجموعه‌ای از اشیا، روابط میان آن‌ها و وضعیت محیط توضیح ارائه کند. این انعطاف‌پذیری می‌تواند فناوری‌های کمکی را کاربردی‌تر و شخصی‌تر کند.

چالش‌های پیش رو

با وجود مزایای قابل توجه، استفاده از AI برای توصیف محیط نیز بدون چالش نیست. دقت تشخیص اهمیت بسیار زیادی دارد. اگر یک سیستم هوشمند شیئی را اشتباه تشخیص دهد یا فاصله یک مانع را نادرست اعلام کند، ممکن است پیامدهای جدی داشته باشد. از سوی دیگر، موضوع حریم خصوصی نیز اهمیت دارد. دوربین یک گوشی یا عینک هوشمند می‌تواند محیط اطراف و افراد حاضر در آن را ثبت و تحلیل کند. بنابراین نحوه پردازش، انتقال و ذخیره اطلاعات تصویری باید با استانداردهای مناسبی انجام شود. همچنین کاربران باید بدانند که خروجی هوش مصنوعی همیشه بدون خطا نیست و در موقعیت‌های حساس نباید تنها به تشخیص سیستم متکی باشند.

آینده؛ ترکیب AI و تجهیزات پوشیدنی

ترکیب هوش مصنوعی با تجهیزات پوشیدنی می‌تواند یکی از مسیرهای مهم آینده فناوری کمکی باشد. عینک‌های هوشمند می‌توانند اطلاعات بصری را دریافت کنند، مدل‌های AI آن‌ها را تحلیل کنند و سیستم صوتی نتیجه را در اختیار کاربر قرار دهد. چنین چرخه‌ای می‌تواند در آینده برای کاربردهای بیشتری مانند مسیریابی، تشخیص علائم، خواندن تابلوها، توصیف محیط‌های عمومی و کمک به فعالیت‌های آموزشی توسعه پیدا کند. در این صورت، هوش مصنوعی می‌تواند از یک ابزار صرفاً دیجیتال به بخشی از تجربه روزمره کاربر تبدیل شود.

جمع‌بندی

ScribeMe نمونه‌ای قابل توجه از ورود هوش مصنوعی به حوزه فناوری‌های کمکی است؛ ابزاری که با استفاده از دوربین گوشی و عینک‌های هوشمند Meta می‌تواند محیط اطراف را تحلیل و اطلاعات آن را به شکل صوتی برای افراد نابینا توصیف کند. تجربه کاربران این اپلیکیشن نشان می‌دهد که AI می‌تواند در زمینه‌هایی مانند آموزش، شناسایی اشیا، پیدا کردن مکان‌ها، توصیف محیط و افزایش استقلال افراد دارای اختلال بینایی کاربرد داشته باشد. با گسترش مدل‌های هوش مصنوعی و تجهیزات پوشیدنی، احتمالاً شاهد ظهور ابزارهای بیشتری خواهیم بود که مرز میان فناوری دیجیتال و زندگی روزمره را کمرنگ‌تر می‌کنند. در نهایت، ارزش واقعی چنین فناوری‌هایی تنها در قدرت پردازش هوش مصنوعی نیست؛ بلکه در توانایی آن‌ها برای افزایش استقلال، دسترس‌پذیری و کیفیت زندگی کاربران است.

برای مشاهده جدیدترین اخبار، به پایگاه خبری هوش مصنوعی ایران مراجعه کنید.