گزارش جدید منتشرشده در تاریخ ۳۰ نوامبر ۲۰۲۵ نشان می‌دهد که استفاده از چت‌بات‌ها و دستیارهای هوش مصنوعی برای دریافت مشاوره‌های احساسی و روانی با سرعتی بی‌سابقه رو به افزایش است. اما در کنار این استقبال، متخصصان سلامت روان هشدار داده‌اند که این روند خطرناک‌تر از آن است که به نظر می‌رسد و ممکن است به تصمیم‌گیری‌های اشتباه، وابستگی عاطفی به AI و تشخیص‌های نادرست منجر شود.

در ماه‌های اخیر، بسیاری از پلتفرم‌های بزرگ فناوری، ابزارهای هوش مصنوعی جدیدی معرفی کرده‌اند که ادعا می‌کنند می‌توانند نیازهای احساسی کاربران را تحلیل کرده و پیشنهادهای روان‌شناختی ارائه دهند. برخی چت‌بات‌ها حتی با لحن همدلانه و ادبیات روان‌درمانی طراحی شده‌اند، طوری که کاربر احساس می‌کند در حال گفت‌وگو با یک انسان واقعی است.

این روند باعث شده میلیون‌ها کاربر در سراسر جهان برای بیان احساسات، مشکلات شخصی و حتی بحران‌های عاطفی، به جای مراجعه به روانشناس، به سراغ چت‌بات‌ها بروند.

اما طبق گزارش جدید منتشرشده امروز، متخصصان معتقدند این ابزارها تنها می‌توانند پشتیبان باشند، نه «درمانگر».

نگرانی‌های اصلی متخصصان چیست؟

۱) تشخیص‌های اشتباه و تحلیل سطحی

هوش مصنوعی اگرچه می‌تواند متن را پردازش کند، اما نمی‌تواند تجربه انسانی، زمینه فرهنگی، زبان بدن، یا نشانه‌های احساسی غیرکلامی را تحلیل کند.
در نتیجه، پاسخ‌ چت‌بات‌ها ممکن است سطحی، کلیشه‌ای یا حتی کاملاً اشتباه باشد.

نمونه‌ها:

• در برخی آزمایش‌ها، چت‌بات در پاسخ به جمله‌های غم‌انگیز، پیشنهادهای اشتباه و غیرعلمی داده است.
• گاهی جملات حساس را «شوخی یا اغراق» تعبیر کرده و پاسخ نامناسب داده است.

۲) احتمال وابستگی عاطفی به هوش مصنوعی

یکی از نگرانی‌های مهم این است که کاربر به دلیل لحن همدلانه چت‌بات، دچار وابستگی روانی شود.
این وابستگی:

• روابط انسانی واقعی را تضعیف می‌کند
• آسیب‌پذیری روانی را افزایش می‌دهد
• باعث می‌شود فرد در مواجهه با بحران‌ها فقط به AI رجوع کند

۳) نبود مسئولیت‌پذیری درمانی

درمانگران انسانی تحت قوانین، مجوزها و پروتکل‌های اخلاقی فعالیت می‌کنند.
اما چت‌بات‌ها:

• مسئولیت حقوقی ندارند
• قابل پیگیری نیستند
• ممکن است توصیه‌ای بدهند که برای کاربر خطرناک باشد

یک متخصص سلامت روان در این گزارش گفته:

«AI می‌تواند هم‌صحبت خوبی باشد، اما نمی‌تواند مسئولیت زندگی انسان را بپذیرد.»

۴) مسائل حریم خصوصی و داده‌های احساسی

کاربران معمولاً بدون فکر، جزئیات بسیار شخصی را برای چت‌بات‌ها می‌نویسند.
این اطلاعات می‌تواند:

• ذخیره شود
• برای آموزش مدل‌ها استفاده شود
• حتی در معرض خطر نقض داده‌ها قرار گیرد

که به گفته کارشناسان، یک تهدید بزرگ برای امنیت روانی و شخصی افراد است.

آیا هوش مصنوعی جایگزین روان‌درمانگر می‌شود؟

نتیجه‌گیری کارشناسان در این گزارش بسیار روشن است: نه.

هوش مصنوعی حتی در پیشرفته‌ترین حالت نیز نمی‌تواند:

• علت‌های پنهان مشکلات روانی را کشف کند
• تاریخچه روانی فرد را درک کند
• نشانه‌های غیرکلامی مانند اضطراب، لکنت، مکث‌های احساسی یا گریه را تشخیص دهد
• در شرایط بحران مداخله انسانی انجام دهد

اما می‌تواند در نقش کمک‌درمانگر دیجیتال مفید باشد، مثل:

• ثبت احساسات روزانه
• ارائه تمرین‌های تنفسی و ذهن‌آگاهی
• یادآوری جلسات واقعی با درمانگر
• تحلیل ساده گفتگوها

جمع‌بندی

اگرچه هوش مصنوعی می‌تواند ابزار ارزشمندی در مسیر سلامت روان باشد، اما نباید به عنوان جایگزین متخصص انسانی مورد استفاده قرار گیرد.
این فناوری یک همراه کمکی قدرتمند است، اما درمان واقعی همچنان نیازمند درک انسانی، همدلی واقعی و مسئولیت‌پذیری حرفه‌ای است.